86. rocznica I masowej deportacji Polaków na Sybir – relacja
10 lutego 2026 roku, to rocznica pierwszej, masowej wywózki Polaków na Sybir. Związek Sowiecki w ten sposób realizował tajny pakt Ribbentrop-Mołotow z dnia 23 sierpnia 1939 roku, w myśl którego nastąpił IV rozbiór Polski. Terytorium Polski zostało podzielone pomiędzy dwóch agresorów: hitlerowskie Niemcy i ZSRR. Dnia 17 września 1939 roku około 4 nad ranem Związek Sowiecki zbrojnie zaatakował Polskę, ogłaszając, że jest to wyzwoleńczy pochód, aby przynieść wolność ukraińskim i białoruskim braciom, zamieszkałym na wschodnich terenach Polski. Od tego momentu rozpoczęła się sowiecka okupacja wschodnich ziem polskich i dołączenie ich do Ukraińskiej i Białoruskiej Republiki Ludowej. Okupacja sowiecka spowodowała masowe aresztowania i deportacje polskiej ludności z tych terenów na Syberię i do Kazachstanu. Ustalenie faktycznej liczby deportowanych jest niezwykle trudne. Nie jest bowiem znana liczba osób zmarłych w czasie wywózki, w obozach pracy, w więzieniach, łagrach i w miejscach osiedlenia. Celem tej wywózki i trzech następnych była walka z polskimi elitami, które mogły przekazywać narodową tradycję polską i oczyszczenie tych terenów z Polaków, których przeznaczono do likwidacji fizycznej. Potem mogła już nastąpić sowietyzacja…
Deportowani w czasie lutowego zesłania, trafiali w północne części ZSRR: do obwodu archangielskiego, republiki Komi, do Kraju Krasnojarskiego i Omskiego. Kierowani byli do pracy w kopalniach węgla, do wyrębu drzew w tajdze, do budowy transsyberyjskiej kolei. Warunki pracy i życia były nieludzkie i doprowadzały do masowych zgonów. Ta pierwsza, wielka akcja deportacyjna z 10 lutego 1940 roku miała miejsce w czasie ostrej zimy z mrozem około minus 30 stopni. Zesłańców ładowano do bydlęcych wagonów, zamykanych z zewnątrz na sztaby. Podróż trwała tygodniami w zatłoczonych, zimnych wagonach, bez jedzenia i wody z toaletą w postaci dziury w podłodze. Warunki te powodowały wysoką śmiertelność.. Martwe osoby wyrzucano z wagonów, a towarzyszyła temu rozpacz i łzy najbliższych. Deportowanych osiedlano w trudnych dla nich warunkach klimatycznych i przyrodniczych. Mieszkanie: to prowizoryczne baraki, lepianki lub jurty. Głód, choroby, pozbawienie opieki lekarskiej, wycieńczenie nadludzką pracą i prześladowanie przez NKWD spowodowały wysoką śmiertelność wśród zesłanych Polaków, zwłaszcza: dzieci, kobiet i osób starszych. Zesłańcy syberyjscy, którym udało się przeżyć i powrócili z zesłania do ukochanej Ojczyzny; musieli milczeć. Nazywani byli wrogami komunizmu i zaplutymi karłami reakcji. Usiłowano wykluczyć Sybiraków z polskiego społeczeństwa. Trwało to aż do lat osiemdziesiątych, kiedy nastąpiła możliwość rejestracji Związku Sybiraków.
W Krakowie, rejestracja Związku Sybiraków miała miejsce dnia 13 maja 1989 roku, w auli Wyższej Szkoły Pedagogicznej na ulicy Podchorążych 2. Data i miejsce tego pierwszego zebrania wyborczego Krakowskich Sybiraków w Auli Wyższej Szkoły Pedagogicznej miało i ma wymiar historyczny.
Krakowskie Uroczystości upamiętniające 86 Rocznicę deportacji Polaków na Sybir rozpoczęły się już w przeddzień, a więc 9 lutego 2026 roku na ulicy Loretańskiej 11, pod tablicą Zesłańców Sybiru, która jest umieszczona w Kaplicy oo. Kapucynów. Ojciec Jerzy Pająk wraz z przedstawicielką Krakowskich Sybiraków panią Izabellą Raciborską odmówili modlitwę za zmarłych i żyjących Sybiraków, złożyli kwiaty i zapalili znicz. Następna część uroczystości odbyła się na Placu im. Adama Studzińskiego, pod tablicą poświęconą Zesłańcom Sybiru, pod którą uroczyście złożono wieńce. Ostatnia część Uroczystości odbyła się w Forcie Skotniki w siedzibie Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń. Po wysłuchaniu Hymnu Sybiraków, zabrała głos Wanda Puszko-Tarnawska. Przypomniała tragiczną historię zesłań syberyjskich i losów Zesłańców Sybiru, którzy po powrocie do ukochanej Ojczyzny nie byli witani z kwiatami, lecz musieli przez wiele lat milczeć, aby nie narażać się na prześladowania ze strony władzy komunistycznej. Głos zabierali również: p. dr Maciej Korkuć- przedstawiciel Pana Prezydenta, p. Elżbieta Achinger; I wicewojewoda Małopolska, p. Stanisław Kracik; wiceprezydent Miasta Krakowa. Następnie; wystapili przedstawiciele władz Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej; prof. dr hab. Dariusz Rott: Przewodniczący Rady Uczelni, prof. dr hab. Michał Rogoż: Prorektor ds. Nauki, prof. dr hab. Jacek Chmieliński: Prorektor ds. Kształcenia, a także kpt Bartłomiej Czech-Kosiński. Wanda Puszko-Tarnawska wręczyła odznaczenia nadane przez Zarząd Główny Sybiraków: pani dr. Annie Hejczyk – Gołąb i panu komendantowi hcm. Pawłowi Grucy.
Pani dr Alicja Śmigielska przedstawiła najważniejsze działania zrealizowane w Centrum w 2025 roku.
Po zakończonej, oficjalnej części uroczystości, zgromadzeni goście zapoznali się ze stałą ekspozycją: Zesłani na Sybir. Losy obywateli polskich deportowanych w głąb Związku Sowieckiego w czasie II Wojny Światowej.
Wanda Puszko-Tarnawska